გურჯი ხათუნის საფლავი: ნიღდელი ქადი აჰმედის ხელნაწერი და ერზურუმის აღმოჩენა

საქართველოს ისტორიაში არის ბევრი გამოუკვეთავი გვერდი, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში დავიწყებული რჩებოდა. ერთი მათგანი ეხება თამარ მეფის შვილიშვილის, გურჯი ხათუნის საბოლოო განსასვენებლის ადგილმდებარეობას. ბოლო წლებში, თუმცა, ამ საკითხში პროგრესი მოხდა, რომელმაც ქართული ისტორიოგრაფიაში ახალი განზომილება შემოიტანა. საქართველოს თურქეთში დიპლომატური წარმომადგენლის, გიორგი ჯანჯღავას აქტიური მოღვაწეობის შედეგად, აღმოჩნდა უფასი წყარო, რომელმაც გურჯი ხათუნის ისტორიის ღრმა გაგება შესაძლო გახადა.

შუა საუკუნეების ისტორიული წყაროები და მათი მწირი რაოდენობა

მცირე აზიის სელჩუკთა სულთნატის ისტორია, საიდანაც გურჯი ხათუნი იყო ნაწილი, ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე უბნე პერიოდია. ანატოლიის სელჩუკთა აღმართობის, განვითარებისა და კლების შესახებ ინფორმაცია ძირითადად შუა საუკუნეების რამდენიმე ლიტერატურული წყაროდან მოდის. ამ მწირი დოკუმენტაციის შორის აღსანიშნავია იბნ ბიბის ,,Selçukname”-ი, ქერიმუდდინ აქსარაის ,,Müsâmeretü’l-aḫbâr Tarih-i Âl-i Selçuk”-ი და აჰმედ ეფლაკის ისტორიული ქრონიკა.

ეს ავტორები თავიანთ შრომებში რეგულარულად მოიხსენიებენ ქართული სამეფოსა და სელჩუკთა რუმის სასულთნოს შორის ურთიერთობებს. აღნიშნულ ხელნაწერებში აღწერილია იმდროინდელი მმართველების პოლიტიკური კავშირები, დინასტიული ცნობილებები და დიპლომატიური ხარჯები. თუმცა, ყველა ამ მნიშვნელოვანი ისტორიული დოკუმენტში, გურჯი ხათუნის საბოლოო განსასვენებელი ადგილის შესახებ არანაირი ინფორმაცია არ იმჟამებოდა. ეს გარემოება გახდა ისტორიკოსებისა და მკვლევრების დიდი შემოდგომის მიზეზი.

ევროპული და ქართული ისტორიოგრაფიის აკვე

გურჯი ხათუნის საფლავის საკითხი გაინტერესებდა არამხოლოდ ქართველ მკვლევრებს. დასავლეთის მეცნიერი ონოვანი წმინდა აკადემიური მიდგომით შეისწავლიდა ამ პერიოდის ისტორიას. ჯონ ფრილი, დევიდ ტელბოტ რაისი, ენდრიუ სპენსერ პიკოკი და სხვა ცნობილი ევროპელი ისტორიკოსი რომელიც მცირე აზიის შუა საუკუნეების ფოკუსურ კვლევებში, მაინც ვერ მოახერხეს გურჯი ხათუნის საბოლოო განსასვენებელი დაედგინათ.

რეკლამა

ქართული ისტორიოგრაფია დიდი ხნის განმავლობაში, თამარ მეფის შვილიშვილის ისტორიის შესახებ უფრო მეტი კითხვების, ვიდრე პასუხების წინაშე იდგა. გურჯი ხათუნი, რომელიც თამარ მეფის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი შთამომავალი იყო, ისტორიის ჩრდილებში დაკარგულ ჩანდა. თუ აღვიხსენებთ, რომ ის სელჩუკთა სულთნის მეუღლე იყო და ქართველ-სელჩუკული ურთიერთობების ერთ-ერთი ცოცხალი მოწმე, ამ სიმდიდრე უფრო ღრმა იჩენს თავს.

ნიღდელი ქადი აჰმედის მანუსკრიპტი: დიდი აღმოჩენა

გარემოება მკრთალდა მხოლოდ ერთი უმნიშვნელოვანესი დოკუმენტის აღმოჩენის შემდეგ. საქართველოს ელჩი გიორგი ჯანჯღავა აღმოაჩინა და შეისწავლა ნიღდელი ქადი აჰმედის (1286-1333) სპარსულენოვანი მანუსკრიპტის თურქულ თარგმანი. ეს ხელნაწერი, რომელიც დასახელებულია ,,el-Veledü’ş-şefîḳ”-ით, ინახება სულეიმანიეს ბიბლიოთეკის ხელნაწერთა საცავში, სტამბულში.

ხელნაწერის მნიშვნელობა ითვლებოდა მისი ფართო ისტორიული ზემოქმედებით. ნიღდელი ქადი აჰმედის შრომა მოიცავს განვითარებული ისტორიული პერიოდის მოვლენებს, კულტურულ გაცვლას და დინასტიული კავშირებს. რამდენიმე ადგილას, ავტორი გარკვევით მოიხსენიებს საქართველოს, ქართველებს, თამარ მეფეს და უმთავრესად, გურჯი ხათუნს.

გურჯი ხათუნის ადგილმდებარეობა: ერზურუმი

ნიღდელი ქადი აჰმედის მანუსკრიპტი სამ განსხვავებულ ადგილას აღნიშნავს მნიშვნელოვანი ფაქტი: გურჯი ხათუნი, თავისი ვაჟ, სულთან ალაედდინ ქეიქუბად II-სთან ერთად, ქალაქ ერზურუმში განისვენებს. ეს ინფორმაცია იწყებდა ისტორიაში სხვადასხვა ღია ადგილების თანმიმდევრობას.

ერზურუმი, რომელიც თანამედროვე თურქეთის აღმოსავლეთ რეგიონში მდებარეობს, შუა საუკუნეებში იყო სელჩუკთა რუმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ადმინისტრაციული ცენტრი. ამ ქალაქის ისტორიული მნიშვნელობა იმაში ემჟამებოდა, რომ იგი იყო გაზაფხულის კარავი სულთანთა სამეფო კარისთვის. ისტორიული დოკუმენტების მიხედვით, ერზურუმი იყო ქართველ-სელჩუკული ურთიერთობების ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური პოლიტიკური ცენტრი.

რეკლამა

2019 წელი: პირველი ვიზიტი გურჯი ხათუნის სავარაუდო საფლავი

ქვემოთ მოხსენიებული მწირი წერილობითი წყაროების და ზეპირი ტრადიციის ხელმოწერით შთაგონებული, საქართველოს ელჩი პირველმა მოახერხა ერზურუმში ისტორიული ადგილის ლოკალიზება. 2019 წელს, გიორგი ჯანჯღავა მოახერხა ერზურუმში აღმოეჩინა უძველესი სარკოფაგი, რომელიც თავის არქიტექტურული განსხვავებებითა და ისტორიული კონტექსტით გურჯი ხათუნის განსასვენებლად აღიქმებოდა.

ეს აღმოჩენა ჰქონდა უდიდესი მნიშვნელობა რამდენიმე მიზეზით. ჯერ ერთი, ის პირდაპირი დადასტურება იყო წერილობითი წყაროს სიზუსტის, მეორე, ის წარმოადგენდა გურჯი ხათუნის ისტორიის ფიზიკურ მტკიცებულებას და, მესამე, ის იხსნიდა ღრმა კითხვებს ქართველ-სელჩუკული დინასტიული კავშირების შესახებ.

ისტორიული სიმართლის დასადგენად: დნმ ანალიზი

აღმოჩენილი სარკოფაგი ხელმძღვანელი იყო სამეცნიერო გამოკითხვის სერიოზული ხერხებით. ისტორიული ჰიპოთეზის დამტკიცება მოითხოვდა მეცნიერულ დამადასტურებას. საქართველოს ელჩი, თურქული ხელისუფლების თანამშრომლობით, მოითხოვა, რომ საძვალეში არსებული ნეშტებს ჩაეტარებინათ დნმ ანალიზი.

ეს მეთოდი, რომელიც თანამედროვე ჯენეტიკის ერთ-ერთი ყველაზე შესანიშნავი ხელი არის, უთუოდ მოდის ჰიპოთეზის გადამოწმებაში. დნმ ანალიზის გამოყენებით, შესაძლებელი გახდა გურჯი ხათუნის ფიზიკური ნაშთების აღმოცნობა და მისი დადოსტურება ქართველი დინასტიის სხვა წევრებთან გენეტიკური შედარების გზით.

მუშაობის გაგრძელება და ქართულ-თურქული თანამშრომლობა

გიორგი ჯანჯღავა ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ ეს კვლევა არის მხოლოდ დასაწყისი, არა დასასრული. თურქული მხარის მუდმივი თანამშრომლობით, ქართველი დიპლომატი გრძელდება მუშაობას ეტუთ მნიშვნელოვანი მიმართულებით. კვლევის მეთოდი მოიცავს არამხოლოდ ფიზიკური მტკიცებულებების შეგროვებას, არამედ ახლად აღმოჩენილი დოკუმენტების სიღრმის შესწავლას.

ელჩი გამოხატავდა იმედს, რომ მალე საზოგადოებას წარუდგინელი და საკმაოდ შთამბეჭდავი სიახლეები გაუცხადებოდა. ამ კვლევის მიერ, ზღვრულად იშლება კიდევ ერთი გამოუკვეთავი გვერდი საქართველოს საშუა საუკუნეების ისტორიაში, რითაც აღმდეგ მხარდება ქართული კულტურული მემკვიდრეობა და დაზღვეული რჩება მომავალი თაობისთვის.

პრაქტიკული რჩევები ქართველი ემიგრანტებისთვის

თუმცა ეს სტატია ცენტრალურად ემთხვევა ისტორიული აღმოჩენას, მნიშვნელოვანია, რომ გავიაზროთ, როგორ შეუძლია ქართველ ემიგრანტებს აქტივად შეუწყოს ხელი თავიანთი კულტურული მემკვიდრეობის დაცვას და პოპულარიზაციას მსოფლიოში.

• ისტორიული კვლევის მხარდაჭერა: თუკი ემიგრაციაში იმყოფებით, შეგიძლიათ დააფინანსოთ ან თანამშრომელი იყოთ ისტორიული პროექტებში, რომელიც ქართული მემკვიდრეობის შესახებ ახალი ინფორმაციის მოძებნას ემსახურება. ჯამდეგ საზოგადოებებს შეუძლია მოიკრიბოს რესურსი მნიშვნელოვანი კვლევებისთვის.
• დიპლომატიური მხარდამჭერობა: ქართველი ემიგრანტები, რომელთაც გავლენა აქვთ თავიანთი ოფიციალური რეზიდენციის ქვეყნებში, შეუძლია დოვლობდნენ თავიანთი ქვეყნის დიპლომატიური ორგანიზაციებისთვის. გიორგი ჯანჯღავას მსგავსი ინიციატივები წარმოადგენს ქართული დიპლომატიის გამოხმელი ხელისუფლების საზოგადოებრივი ნიშანი.
• ღია კომუნიკაცია და ინფორმაციის გავრცელება: სოციალური მედიამ თანამედროვე იუგიენ ხელმისაწვდომი კომუნიკაციის საშუალება. ქართველი ემიგრანტები შეუძლია გამოიყენონ ეს პლატფორმები ისტორიული ფაქტებისა და კვლევის შედეგების გავრცელებისთვის. ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამხედროდაცემებული ხელი თამარი მეფის დროის მოვლენებისათვის.
• აკადემიური მოკავშირეობა: წაახალი უნივერსიტეტებში დამსაქმე ქართველი მცირებთელი შეუძლია ჩართული იყოს აკადემიური კვლევის ღია კვლევებში. კოლეგიალური თანამშრომლობა, რომელიც თარდება განათლების განხილული დღევს მეზობელ ქვეყნებში, მოიტანს მნიშვნელოვან ზეწოწების მაკროეკონომიკურ სახელმწიფოს.
• კულტურული ინსტიტუტებთან თანამშრომლობა: თუკი რეზიდენტი იყავთ უცხოეთში, გარკვევით დაუკავშირდით ქართულ კულტურის პრომოშن ცენტრებს ან საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს. ეს ორგანიზაციები ხშირად ეძებენ კმაყოფილებული ხელმძღვანელებს, რომელ გლობალური პერსპექტივებიდან უქმეს მოღვაწეობაში.
• არქივის შენახვა და ციფრულ სახით გადაცემა: ბევრმა ქართველმა ემიგრანტმა შეიძლება ააკუმულირებული აქვს გარკვევითი კერძო დოკუმენტაცია ან ოჯახის ისტორია. ამ მასალების ციფრულ სახით აღრიცხვა და შენახვა, მაგალითად, ქართულ დიჯიტალურ არქივებში, შეუძლია შემდეგი თაობის ისტორიკოსებს დიდი სარგებელი მოუტანოს.

ხშირად დასმული კითხვები

ვინ იყო გურჯი ხათუნი?

გურჯი ხათუნი იყო მნიშვნელოვანი ისტორიული ფიგურა, რომელიც თამარ მეფის შვილიშვილი იყო. ის აქ ხელმკრთალებული იყო დინასტიული კავშირებით ქართველ სამეფოსა და მცირე აზიის სელჩუკთა სულთნატს შორის. გურჯი ხათუნი იყო სულთან ალაედდინ ქეიქუბად II-ის მეუღლე, რაც პოლიტიკურ და ოჯახური მიმართებების რთული ქსელის აღმეზობლობა ახასიათებდა შუა საუკუნეების მედიტერანეაში. მისი ცხოვრება წარმოადგენდა ორი დიდი ცივილიზაციის კულტურული კავშირის მოწმობას.

რატომ იყო გურჯი ხათუნის საფლავის ადგილი უცნობი ოდნობ ხნის განმავლობაში?

ისტორიული ნდობა, კომუნიკაციის სირთულეები მხედელელი ქვეყნებში, ისტორიული კატასტროფები და გეოპოლიტიკური ცვლილებები, რომელიც მცირე აზიის ისტორიაში გარკვევით მოხდა, ხელი შეუშალა გურჯი ხათუნის სარაკობიერებელი განსასვენებელი დაკვიდრებული იყო. მიუხედავად იმისა, რომ რამდენიმე წერილობითი წყარო იყო, ეს ხელნაწერი სულ პატიოსან დაკარგულია მოჩვენება ან უნიკალური თარჯიმანობის ზეწოწების ქვეშ. თიბელი წყაროები, განსაკუთრებით დასავლეთის ისტორიკოსებისთვის, ხელმისაწვდომი არ ყოფილა მესოპოტამიის დიდი ბიბლიოთეკებში.

რა მნიშვნელობა აქვს ნიღდელი ქადი აჰმედის მანუსკრიპტის აღმოჩენას?

ნიღდელი ქადი აჰმედის მანუსკრიპტი განწესდება, როგორც კლიუჩი წყარო, რომელიც ჯეთან აფსოსაშ სხვადასხვა ისტორიული პერიოდების დამაკავშირებელი თხელი ძაფი. ეს მანუსკრიპტი ს თავის გამოჩენაში კამაოქ თიბელი ინფორმაციაა წარმოდგენილი გურჯი ხათუნის შესახებ, რაც უფრო სწორი ისტორიული სიმართლის ცნება აძლევს ისტორიოგრაფიას. გარდა ამისა, ეს პოულობა გვიჩვენებს, რომ ისტორიული სიმართლე ხშირად დაფარულია მხედელელი ენების წერილობით წყაროებში, რომელიც კვლევის გადმოწვევილებას განკიდებს უფრო ღრმა, გამკრთალებული მეთოდების შემოწმებამ

წაიკითხეთ ასევე

• კლიმტის ნახატი 100წლის შემდეგ ვენის აუქციონზე გაიყიდა
• მსოფლიოს საუკეთესო არქიტექტურული ღირსშესანიშნაობები
• ახალი წელი საქართველოში
• ევროპის ულამაზესი ქალაქები

ფოტო: From Salih / Pexels