კაბადოკიის რეგიონი, რომელიც თუნდაც დღეს თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს, ქრისტიანული ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილია. აქ, გორემეს ტბილი ქვიშის კლდეში გამოკვეთილი ეკლესიებში, ზედიზედ საუკუნეების განმავლობაში სარწმუნო ქრისტიანული საზოგადოება საკუთარი რწმენის ძეგლებს იტოვებდა. ამ უნიკალური ადგილებიდან ერთ-ერთი ის ეკლესიაა, რომელსაც „ბნელი ეკლესია” ეწოდება — ის ადგილი, სადაც კედლებზე შემორჩენილი ფრესკები „საიდუმლო სერობის” ღმერთს ფასდაუდებელი საკაზმო მოწმობა გახლდათ.
„ბნელი ეკლესია” თავისი სახელი ამის გამო მოიტანა, რომ მხოლოდ ერთი პატარა სარკმელი აქვს, სადაც შორიდან-შორის შუქი აღწევს. ეს არ იყო უბედური ღირებულება, არამედ დაცვის სამეშვეო. ზუსტად იმ ბნელი პირობების გამო, რომელიც კლდეში გამოკვეთილი ეკლესიის შიგნით დაიცავდა ფრესკებს მზის მტრობისგან, XI-XII საუკუნეებიდან სულ დღემდე ამ სიდიდის ხელოვნება თანამედროვე დღეს უპრეტენზიო ამობრძანებული დეტალებით, საკმაოდ ცოცხლად შემორჩა. სწორედ ეს კირკიტი ცხოვრებისუნარი, რომელიც თანამედროვე ხელოვნებისთვის უჩვეულო, გააფრთხოვებს სახელმწიფო მუზეუმების რესტავრატორებსაც კი.
ხუთშაბათი – გამოცდის საღამო
ეკლესიის კედელზე ასახული ფრესკა უფალი იესო ქრისტეს ბოლო საღამოს გამოსახავს — მომენტს, როდესაც მან თავისი მოწაფეებთან უკანასკნელი სერობა გამართა. ეს დღე, რომელიც დიდ ხუთშაბათად იწოდება, არის ის მცირე პერიოდი, რომელიც ქრისტიანული კალენდარის შესაბამად, უფალის მიერ ღარიბდებისა და აღდგომის შორის სადგომს მეორდება. ხუთშაბათის საღამოს ხელოვნებმა გამოხატა უფალის სიტყვები, რომელიც საკუთარ მოწაფეთა თანამშრომელთა შორის ჟამის სიმძიმე დაკვირვობდა: „დღეს დაასრულა მაცხოვარმა საფუძველი ახლისა აღთქმისა, დღეს მან მოწაფეთა თვისთა უკანასკნელნი თვისნი დიდნი მცნებანი და სწავლანი, ოდეს დააწესა მან უმთავრესი ქრისტიანული საიდუმლო ზიარებისა.”
უფალი იცოდა, რომ ამ საღამოს მოკლებული იყო. სიტყვებთან ერთად მოწაფეთა გამო მის ხელებში მოიტანა პური და ღვინო, რომელიც ეს მომენტი ხელოვნებაში, სახელდობრ „საიდუმლო სერობის” ფრესკაში აღვსებული, რომელიც თანამედროვე დღის დეკორაციებში სირიოზულია ქრისტიანული კონტექსტის უშიშობა.
პასექი და ებრაული ტრადიცია
რომ სრულადაც გავიგოთ, რატომ გამართა უფალმა სერობა სწორედ ხუთშაბათს, საჭიროა ებრაული კულტურული კონტექსტის გაცნობა. ორი დღის შემდეგ მის ღარიბდებისა, ებრაელებმა უდიდეს დღესასწაულს — პასექს აღნიშნეს. ეს დღესასწაული, რომელიც დღემდე ისრაელის თანამედროვე პალიტრაზე ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი რელიგიური მოვლენაა, ისტორიულად ეგვიპტის ტყვეობიდან ებრაელთა გამოხსნის ხსოვნა სიმბოლიზაციას აღმნიშვნებ.
პასექის მიღება აქვე განხილვადი უხსოვარი დღეთა მოწოდება იყო: დღესასწაულის წინა საღამოს, მზის ჩასვლის შემდეგ, ოჯახის უფროსი ერთი წლის ბატკანს ან თიკანს კლავდა, მთლიანად წვავდა და ოჯახთან ერთად შეექცეოდა. ეს ისტორიული წეს, რომელიც უშიშობა საკმაოდ სიმბოლური ყოფილა რელიგიურ კონტექსტში, უმნიშვნელოვანესი სხმა იყო ებრაულ სახლებში. პასექის მიღება წინა დღითაც შეიძლებოდა მიიღო, განსაკუთრებით თუ გალილეიდან მოსულ ადამიანებს მოუხდებოდა დამზადება.
საღამო, რომელიც ისტორია გახდა
უფალი იესო ქრისტე, რომელიც კაცობრივი სიბრძნის უფრო ღრმა დონეზე მოქმედებდა, სწორედ ამ კულტურული კონტექსტის გამო, ხუთშაბათს აირჩია სერობა გამართას. მას ესმოდა, რომ თავი პასექის დღესასწაულზე უნდა შეეწირა, რის გამოც წინა დღეს — ხუთშაბათს — სწორი დრო იყო, მოწაფეებთან ერთად, ის განწმენდილი მომენტი განცდილიყო. მის მოქმედებას სიმბოლური შინაარსი ჰქონდა: პურიც, ღვინოც, რომელიც იმ საღამოს თავისი ხელებით უღიმსა მოწაფეებს, ხელმძღვანელი იქცა ქრისტიანული რელიგიის უმთავრესი საიდუმლოსთვის — ზიარებისთვის.
„ერთი სიტყვით, როგორადაც აღდგომა ქრისტესი არის დაგვირგვინება მისისა საქმისა და ჩვენი სჯულის, მზგავსადვე დღევანდელი დღე იყო შევსება და დასრულება მისისა სჯულის დებისა,” — აღწერს ისტორიკოსი, აღნიშნავს ხუთშაბათის ღირებულებას, როგორც დიდი აღთქმის სულ მცირე, მაგრამ მნიშვნელოვანი ეტაპი.
ფრესკა თანამედროვე დღეში
კაბადოკიის ბნელი ეკლესიის კედლებზე დაცემული „საიდუმლო სერობის” ფრესკა თანამედროვე ხელმძღვანელობის ხელოვნების მნიშვნელოვანი ნიმუშია. ის არა მხოლოდ ისტორიულ მოვლენას გამოსახავს, არამედ შიგნით რწმენაც თავს იჩენს. ფრესკის საღია პიკტურა, მიუხედავად მის მხოლოდ სარკმლის შუქი-ბნელი გარემოსთან მარტო დამკვიდრებული წერტილისა, თითქოს აღნიშნავს უფალის სიტყვეებს, რომელიც ბნელ მომენტში შუქი მოაქვს.
მეცნიერებმა და რესტავრატორებმა მიხედვებული დღეთ, რომ XI-XII საუკუნეებიდან ეს ფრესკა შენარჩუნებული დაჩა თითქმის ჯერ სახელოვნო პირობებით. ფერი არ გაჟღენდა, უხეშობა არ მოხდა, რომელიც ჩვეულებრივი იყო სხვა ეკლესიებისთვის. ზუსტად ბნელი პირობა, რომელიც ხანგრძლივ მზის ზემოქმედებისგან დაიცავდა, სადაც თითქმის არ შენდრებოდა ტენი, აღმოჩნდა ფრესკის სბოძიდან საუკეთესო მეზობელი.
პრაქტიკული რჩევები
- კაბადოკიის ბნელი ეკლესიის ვიზიტი დაგეგმეთ ნელი, ამდობელი დრო (დილის ეტიკეტი ან ადრეული საღამო), რათა პირადულმა შეძლოს ფრესკების დეტალური დათვალიერება, თუმცა სერიოზული ფლეშის ფერწეული წამოწერილობა გარკვევილია.
- ეკლესიაში შესულ დროს, რიგითი სამოგადოებო წესები გაითვალისწინეთ: გმირი პატივი მიადეთ, თუ სამლოცველო პროცესი დაკვირვებული იქნება; გულმოდგინება გამოჩენილი იქნება თუ ფოტოსურათი ზუმარტი ეტაპის დროს უკანაუკნოდ დაიწერება.
- ტურის გიდი აუცილებელია, რათა შესწავლილი იყოს უფრო ღრმა კონტექსტი, რომელიც ფრესკის ისტორია, თარიღი და ღირებულება საფუძვლიანად ესაფუძვლება.
- ფოტოები უღირსოდ გააკეთებთ მხოლოდ იმ სიტუაციაში, თუ აღფრთოვანება მოტყუება ხელმძღვანელის სამხედელი იქნებოდა; ბევრი ეკლესია კერძოდ ფოტოსურათს შემოიფარგლებს ან აკრძალავს სამოგადოებო რიგებისთვის.
- ღამის განმავლობაში ან ღრმა საღამოს დროს სხვა ემიტ თავი დაარიგეთ, რადგან ბნელი ეკლესია ხელსაყრელი მიმართულებით რესტავრირებული იქნებოდა დღეში მხოლოდ შეზღუდულ კერძოთ.
- კაბადოკიის სხვა ახლო ატრაქციებთან ერთად, მაგალითად, ასპენდოსის პალატებთან ან სხვა
ფოტო: Yasin Onuş / Pexels
