ბერძნული კულტურა და ტრადიციები საუკუნეების განმავლობაში დიდი ინტერესის საგანი იყო მსოფლიო საზოგადოებისთვის. თუმცა, ბერძნების მიერ დიდმარხვის დაწყების დროს აღმეზობლებმა შენიშნეს რომ ამ პერიოდის ტრადიციებში არის ისეთი ელემენტები, რომელიც ჩვეულებრივ აღლენაა და თავისებური. უპირველეს ყოვლისა, ეს არ არის რელიგიური სიმბოლიკა, რომელიც პირველ რიგში მოსალოდნელი იყო, არამედ ფოლკლორული და ხალხური ჩვეულებები, რომელიც მეწამულებს აკრძალავს არამედ მიუძღვნას სახალხო ღირსების აღნიშვნას.
დიდმარხვის დაწყება ბერძნულ სამართლმადიდებლო ტრადიციაში „სუფთა ორშაბათის” დღით იწყება. ეს დღე წარმოადგენს განსაკუთრებული მნიშვნელობის პერიოდს, როდესაც სული განწმენდება წინამორბელი სიტყვათა, მოქმედებებისა და აზრებისგან. თუმცა, რაც ყველაზე საინტერესოა, იმ დღეს ბერძნებმა არა მხოლოდ რელიგიური რიტუალები შექმნეს, არამედ ისეთი უნიკალური ხალხური გეგემოვნება, რომელიც დღემდე აძლევს ამ პერიოდს სპეციალურ შарმს და თავისებურობას.
„სუფთა ორშაბათი” – სულის განწმედის სიმბოლო
„სუფთა ორშაბათი” ბერძნულ სამართლმადიდებლო კალენდარში დიდმარხვის პირველი დღეა, რომელიც სიმბოლურად გულისხმობს ადამიანის სულის წმინდაკაცობას და მორალურ განახლებას. ეს დღე მხოლოდ დიდმარხვის ხელმძღვანელი ღეთ-აზრი არ არის, არამედ ცხოვრებაში ღრმა ფილოსოფიური მნიშვნელობა ატარებს, რომელიც ხალხურ მიმოწერაში აისახა.
მთელი საბერძნეთის მასშტაბით, „სუფთა ორშაბათის” დღეს მაღლობი ადგილებიდან იწყება ფრანის გაშვება-გაფრენა. ეს ტრადიცია, თუმცა გვიანდელი ჩვეულება, დღემდე რჩება ყველაზე პოპულარული და ზეციან სიმბოლიკით აღვსებული. ფრანის ფრენა განასახიერებს ადამიანის სულის ზეცის კარ-კარებამდე აღმართულ მოგზაურობას, საიდანაც უფრო მუქი მოხეთიალე მივიწყებული ზღვარი გადახვევს. ითვლება, რომ რაც უფრო მაღლა დაფრინავს ფრანი, მით უფრო მეტი შანსი აქვს, რომ ღმერთი შეისმენს ჩვენს ლოცვა-ვედრებას და აღასრულებს დიდი მარხვის დღეებში დაგროვილ სულის ლიბერაციას. ამ მოეწოდების ფონზე ფრანი მოფრენილი ღელვის გამორჩეული რეპრეზენტაცია გახდა.
ხალხური ღეგემოვნებები რეგიონების მიხედვით
ბერძნულ რეგიონებში სუფთა ორშაბათის აღნიშვნა სხვადასხვა ხასიათის თავისებურებებით გაიკრეს. სხვადასხვა ზღვის ნაპირთან და მთიანი სოფლებში ეს ღეথ-კრებამდე აქცევდა ღიად სანახაობებისა და გლობალური აღფრთოვანების წყაროს.
ლამი რეგიონში გამართულ დღესასწაულებში კი ცეკვა „ღაიტანაკი” წარმოადგენს უმთავრეს რუბრიკას. ეს ცეკვა იქ დღის მთელი მსვლელობის ფორმით იქცევა გამოწვევილ ხალხურ სიცხადეში. იმდენად ამაღელვებელი და ღრმა რიტმის ხასიათი აქვს ამ ცეკვას, რომ კი გულგრილს არავის ტოვებს, ვინც წრეში ჩამდგარი. ფერად ლენტებზე ჩაჭიდებული დიდი და პატარა ტრადიციული ჰანგები საათობით მოღრიკის თანხლებით დღე-დღის აქ წაიყვანენ, ხოლო ყველას „ფერხულში” ჩაბმას სთავაზობენ სხვა მოცეკავეთა ნაპირი.
კუნძულ კერკირაზე, რომელიც იონიის ზღვის ღირებული საბურველი, ზოგიერთ სოფელში დღემდე ტრადიციად შემორჩა „მღვდლების ცეკვა”. ეს უნიკალური აქტიკა, რომელიც თაობიდან თაობაში გადაწარმოეს, აბსოლიტურ მნიშვნელობას ატარებს სოფლის მოსახლეობის გამგე მხრივ. მღვდლების ცეკვის დასრულების შემდეგ, სოფლის უფროსი თაობა აგრძელებს ამ ღირსეულ გარდაცვლულების მემორიალურ მოხდენას, რითიც დღემდე ფრთხიან მეხსიერებას.
კიდევ უფრო დრამატული სახელი აქვს კარპათაში აღმეზობლებში მიმდინარე ტრადიციას, სადაც ლამის დღეებში მართლა ღვთის სამსჯავროს თეატრალური რეკონსტრუქცია ხდება. ეს სანახაობა, რომელიც თეატრალური დეტალებითა და სიმბოლიკით აღბეჭდილია, ბოლოს დროსტარებითა და ცეკვით სრულდება, რითიც გახმელი რელიგიური მოწოდება ხალხურ აღღმაზე გარდაიქმნება.
გალაქსიდის „ფერადი ფქვილით ბრძოლა” – უცნაური სახალხო ტრადიცია
თუ რომელიმე ტრადიცია ჭეშმარიტი აზრით უცნაურია და მეორე მხრივ სასაცილო-სამამულო მნიშვნელობის, მაშინ ისაა ფოკიდას რეგიონში, კერძოდ ქ. გალაქსიდში დღემდე აქტუალური „ფერადი ფქვილით ბრძოლა”. ეს ტრადიცია, რომელსაც ბერძნები სხვანაირად „ფქვილით გათხუპვნა” უწოდებენ, მართლა საოცარ სანახაობად აქცევს იქაურობას და უცნაურობის თვალსაზრისით ალბათ მსოფლიოს გამორჩეულ მოვლენებს შორისაა.
ეს არის ზეიმი, რომელიც სრულიად ეწინააღმდეგება „სუფთა ორშაბათის” სახელის ლიტერატურულ განზომილებას. სეიმის აქეთ მხარეს წინასწარ ხდება ფქვილის უდიდესი მარაგის მობილიზება, რომელიც აღმზიდელი რეცეპტის თანახმად მოხვდა სხვადასხვა ფერებში. ადგილობრივი მოსახლეობა, ძველი ტანსაცმლით დაფარული, შარფებითა და ნიღბებით გამოდიან ქუჩებში, ხელში ფერადი ფქვილით სავსე ტომრებით. ასე რომ იწყება უმნიშვნელოვანესი „ფერადი ომი”, რომელიც ღია მუსიკის, ალკოჰოლისა და დაუღეთო ცეკვის თანხლებით დაიწყო.
ღირსშემსაკითხელია, რომ ვისაც ამ მსვლელობაში მონაწილეობა არ სურს, სისტემატიკურად შუბლზე ფეხსაცმლის საცხით ჯვარი გამოისახავს, რითიც სიმბოლურად თავს დაზღვავს „ფერადი ომის” რეკვიზიტებისაგან. დღესასწაული გრძელდება მანამ, სანამ მთელი ქალაქი პრაქტიკულად ფერადი ფქვილით სრულიად დაიფარება. ეს რჯული, რომელიც რამდენიმე საათი გრძელდება, გვიან გამთენიამდე გრძელდება და საბოლოოდ კორინთოს წყლებში ბანაობით, ეგრეთ წოდებული „განწმენდით” სრულდება. ეს დასასრული, რომელიც წყლის სიმბოლიკით აღვსებულია, დაბეჭდვილი ფქვილის ნაშთებიდან სულის გაწმენდის ჩვეულებრივი აგრეთა ხორბალი სიმბოლიკით ასოცირდება.
რელიგიური მნიშვნელობა და მართლმადიდებლო თეოლოგია
დიდმარხვის და მისი დასაწყისის ეს უნიკალური ტრადიციები, თუმცა ზეთეხილის ჯეროვნებით სავსეა, მღრმა რელიგიური და თეოლოგიური საფუძველი აქვს. მართლმადიდებლო ეკლესია ისტორიული შეხედვის მიხედვით მხოლოდ ღრმა აღმაზე ლოცვას და მარხვას არ გულისხმობდა, არამედ მთელი საზოგადოებრივი სიმსჯელის დაფილოტაჟო სიტუაციაც. ხალხური ტრადიციები, დიდი რელიგიური მოვლენების გარშემო აგირგვლილი, დღემდე წარმოადგენს ის ხიდს, რომელიც ღეთ-აზრს უბ-უბი სასაზოგადოებო სიმბოლიკაში აერთებს.
თითოეული ზეიმი, თითოეული ცეკვა, თითოეული ფრანის ფრენა – ყოველივე ეს ემოციური და პიროვნული რელიგიურობის კარ-კარებაა. ისინი წარმოადგენენ მას, რაც სულის ღრმა მდგომარეობის გადმოწერის უცნაური მეთოდი, რომელიც კიდევ უფრო ღირებული გახდა დროის მიმდინარეობასთ
ფოტო: Alex Ravvas / Pexels
